Jak napisać książkę w Wordzie – część 1

W kilku artykułach pt. „Jak napisać książkę w Wordzie” poznacie nie tylko proces tworzenia własnej książki ‘w wordzie’, ale także podstawowe funkcje programu, budowę książki oraz tajemnice składu komputerowego oraz przygotowania do druku.

„Wordy i inne”

Word a dokładniej MS Word jest jednym z najpopularniejszych edytorów tekstu. Jest aplikacją komercyjną – płatną. Na rynku dostępnych jest wiele innych alternatywnych programów tego typu, w tym wiele bezpłatnych (np. LibreOffice Write, lub edytor tekstu Google). W mowie potocznej przyjęło się nazywać je ‘wordami’ lub nazywać tak pliki zapisywane przez te programy. Obsługa programów jest bardzo do siebie zbliżona. Różnice wynikają najczęściej z wyglądu i oferowanych funkcji.

Większość alternatywnych procesorów tekstu potrafi zapisywać pliki w formacie .doc lub .docx – czyli oryginalnym formacie MS Worda.

Pliki tekstowe a pliki ‘worda’

W największym skrócie pliki tekstowe (.txt) charakteryzują się tym, że zawierają sam tekst bez jego właściwości takich jak formatowanie i podział tekstu.
Pliki ‘worda’ to pełnowartościowe dokumenty zawierające nie tylko rodzaj czcionki, jej wielkość, kolor, ale także podział dokumentu na strony z wyznaczonymi marginesami, stopkami, spisami treści, paginacją itd. Ponadto – ‘wordy’ pozwalają umieszczać nie tylko tekst ale także ilustracje, wzory, tabelki. Z tego powodu edytory tekstu można uznać za całkiem sprawne programy do składu komputerowego.

Możliwości

„Wordy’ są bardzo często używane do prostych prac biurowych jak pisanie listów, przygotowanie ulotek, broszur czy plakatów. W edytorach tekstu powstaje także większość prac naukowych (magisterskie, doktorskie) i nic nie stoi na przeszkodzie aby powstawały także tomiki poezji lub książki.

Czy ich obsługa jest trudna?

Teoretycznie obsługa programu jest bardzo prosta, w praktyce różnie z tym bywa. To co charakteryzuje ‘wordy’ i inne zaawansowane procesory tekstu to rozbudowana kontrola nad tekstem – zwłaszcza tajemnicze ‘style’. Podstawowe funkcje edytorów tekstu można opanować w ciągu kilkunastu minut. Wykorzystanie bardziej zaawansowanych funkcji programu wymaga już większego nakładu czasu. Warto pamiętać, że rozbudowane funkcje programu nie są po to aby utrudnić nam życie, ale przeciwnie – ułatwić. Warto je poznać i zastosować na początku, aby oszczędzić dużo czasu na późniejszych etapach.

Część 2

Z czego zbudowana jest książka?

Na książkę składa się: blok środka najczęściej wydrukowany obustronnie na cienkim papierze offsetowym oraz okładka, która poza funkcją informacyjną i estetyczną (tytuł, autor, grafika) pełni przede wszystkim funkcję ochronną bloku książki.

Okładkę należy traktować jako osobny dokument ponieważ:

• • z uwagi na grzbiet ma inny rozmiar (format dokumentu);

• • nie powinno się jej zaliczać do ilości stron środka;

• • bardzo często jest projektowana przez grafika, a nie autora książki, dlatego też warto jej projekt odłożyć na sam koniec.

Zanim zaczniemy tworzyć swoją ‘książkę w wordzie’ warto chwycić za długopis i na na zwykłej kartce zaplanować jej budowę i wielkość.

Rozmiar książki

Książka drukowana posiada swoją fizyczną wielkość. Od czego to zależy?
Jest wiele czynników wpływających na rozmiar książki, np.:

• • koszt druku w określonym formacie;

• • treść / charakter książki;

• • zamysł autora.

Książki o charakterze albumów,  na które składają się często całostronicowe fotografie i grafiki występują najczęściej w większych formatach (A4 i A3) gdyż wymagają najlepszego wyeksponowania zdjęć. Z kolei tomiki wierszy bardzo często powstają w formatach mniejszych (kieszonkowych) np. A5 Beletrystyka to najczęściej B5- ze względu na rozsądny kompromis pomiędzy rozmiarem a kosztem druku. Książki dla małych dzieci występują często w formacie A4, który jest stosunkowo duży i pozwala na użycie większej czcionki. Najbardziej rozpowszechnionym formatem dla książek dla większości czytelników jest wielkość B5- (162x235mm), A5 oraz B5.

Środek (blok) – budowa treści

1. 1. Każda książka powinna składać się ze strony tytułowej opatrzonej tytułem oraz autorem. (str. 1)

1. 1. Po stronie tytułowej (str. 2) występuje zwykle strona redakcyjna na której umieszcza się informacje związane z daną publikacją; m.in. miejscem i datą wydania (powstania), autorem okładki, praw autorskich do zamieszczonych w książce materiałów itd. Jest ona wymagana w przypadku nadania książce numeru ISBN.

1. 1. Od kolejnej strony (str. 3) zwykle rozpoczyna się właściwa treść książki.

1. 1. Książka może się kończyć spisem treści. Może on także znajdować się na początku – po stronie redakcyjnej.

Część 3

Estetyczna i formalna budowa treści

Do tworzenia treści książki najlepiej nadają się edytory tekstu umożliwiające formatowanie tekstu.

Notatnik nie ma funkcji formatowania tekstu

Formatowanie tekstu to nadawanie mu konkretnego wyglądu. Każdą dobrze przygotowaną publikację charakteryzuje spójność organizacji treści. Warto to dobrze zrozumieć na początku, aby ułatwić sobie przyszłe prace.
Edytory tekstu mają wbudowane szablony stron oraz zdefiniowane, domyślne style tekstowe. W typowej książce zawartych jest zwykle kilka styli akapitowych. Decydują one o tym jak wygląda tytuł, nagłówek i zwykły tekst. Formalna budowa treści polega na tym, że wszystkie teksty które są na przykład tytułami rozdziałów lub nagłówkami w całej publikacji wyglądają identyczne. Jeśli w organizacji tekstu swojej książki używamy konkretnych styli akapitowych możemy bardzo szybko wygenerować odpowiedni indeks i spis treści. Jeśli do podpisów pod zdjęciami użyjemy konkretnego stylu akapitowego możemy analogicznie wygenerować na końcu książki spis wszystkich ilustracji.
Warto pamiętać o zasadzie stopniowania ważności nagłówka, która jest też formalną budową treści. Przykładowo: jeśli książkę podzielimy na rozdziały i tytuły to style im odpowiadające muszą adekwatnie oddawać ich wagę. Rozdział jest ważniejszy i posiada styl nagłówka 1 (np. czcionka o wielkości 18 pkt), tytuł rangę niżej – styl nagłówka 2 (czcionka o wielkości np. 14 pkt), zwykły tekst (posiada styl zwykłego tekstu).
Style można oczywiście modyfikować i dopasowywać do własnych potrzeb. Ważne jest jednak, aby zachować pewien umiar w nadawaniu i używaniu styli.

Marginesy
Wśród wielu autorów istnieje błędne przekonanie, że kartkę należy maksymalnie wykorzystać, na przykład poprzez zapełnienie jej od brzegu do brzegu tekstem. Absolutnie nie!  Każda publikacja, w tym książka posiada marginesy. Marginesy wyznaczają dostępną przestrzeń kartki dla tekstu, ilustracji, nagłówków i paginacji. Marginesy w dużym stopniu wpływają na estetyczny wygląd książki. Nie mogą być za małe i za duże. Powinny być też proporcjonalne w stosunku do rozmiaru strony (kartki papieru).

A za tym jakie? 

“Wordy” mają wbudowane szablony stron oraz szablony marginesów. Można z nich skorzystać lub wybrać własne – niestandardowe. Margines o szerokości 15-25 mm powinien być optymalny dla większości książek (15-20 dla formatu A5, 20-25mm w formacie A4, 18-22 w formacie B5). Najlepszym sposobem wyboru optymalnych marginesów może jest zmierzenie ich w wydrukowanej książce, której układ tekstu nam się podoba.

Pamiętaj że kartka posiada dwie strony, nieparzystą (1) oraz parzystą (2). To bardzo ważne, gdyż ustawiając marginesy książki powinniśmy wybrać druk dwustronny oraz marginesy lustrzane.

Justowanie – wyrównanie tekstu
Justowanie jest wyrównaniem tekstu do lewego i prawego marginesu. Takie wyrównanie jest charakterystyczne dla książek; wiąże się jednak z pewnym mankamentem. Aby wyrównać wiersze tekstu do lewego i prawego marginesu program zwiększa przerwy (światła) między wyrazami. W skrajnych przypadkach wygląda to bardzo źle. Rozwiązanie jest tylko jedno – przeniesienia / dzielenie wyrazów. MS Word posiada funkcję dzielenia wyrazów, ale nie jest ona uruchomiona domyślnie (trzeba ją włączyć). Jaki jest skutek? Akapity tekstu są justowane (wyrównane do lewego i prawego marginesu), a wyrazy są tak rozmieszczone aby uzyskać równe przerwy międzywyrazowe kosztem dzielenia wyrazów. Program posiada wbudowany słownik, który poza poprawną formą ortograficzną zawiera także informacje o właściwym dzieleniu danego wyrazu.

Słownik w programie można rozbudowywać lub poprawiać.

Korekta, autokorekta, ortografia
Edytory tekstu posiadają wbudowane funkcje sprawdzania pisowni w używanym języku. Warto z tego skorzystać, nawet jeśli się jest językowym ekspertem.

Kilka rad dotyczących ortografii i łamania tekstu

• • Zdanie rozpoczynamy z dużej litery i kończymy kropką, wykrzyknikiem, znakiem zapytania lub wielokropkiem (trzy kropki). Po znaku stawiamy spację (tylko 1, nie 2,3 lub 10… spacji).

• • Tekst objęty nawiasem lub cudzysłowem umieszczamy bez zbędnych spacji na początku i końcu tekstu (patrz jak wyżej).

• • Treść książki (poza nagłówkami – bo to oczywiste) dzielimy na akapity (akapit kończymy ‘enterem’). Akapit jest podstawową jednostką logiczną dłuższego tekstu, a nie każdego zdania. W akapicie znajduje się więc wiele zdań. Jeśli uznamy, że kolejne zdanie stanowi już odrębny wątek/myśl etc. powinniśmy je rozpocząć od nowego akapitu.

Wdowy, bękarty i sieroty – takimi określeniami nazywamy błędy łamania tekstu, które formalnie nie są błędami ortograficznymi, ale mają negatywny wpływ na estetyczną formę tekstu publikacji. Aby dowiedzieć się czym są wystarczy sprawdzić w Wikipedii, która to przejrzyście opisuje.
Dialogi rozpoczynamy pauzą lub półpauzą.
Należy starać się wypełniać całe strony tekstem, grafiką, lub tekstem i grafiką.

                – powyższe wymaga uzupełnienia, a nie odniesienia do wikipedii

 

Zapisz plik dla drukarni

Książki do druku przekazujemy do drukarni w formie pliku PDF. W chwili obecnej większość edytorów tekstu (‘wordy’) posiadają możliwość zapisu pliku do tego formatu.

Zawsze pracuj z kopiami w oryginalnym formacie. Jeśli pracujesz nad książką w “Wordzie” zapisuj ją w oryginalnym formacie (.doc, .docx, lub inny natywny programu), a kopie do drukarni ‘Zapisz jako’ w formacie PDF (.pdf) z inną nazwą np. Moja-Książka_druk.pdf. Po zapisaniu pliku PDF otwórz go w programie Adobe Acrobat Reader (bezpłatny) i sprawdź czy wszystko wygląda poprawnie.

Podsumowanie

Popularne edytory tekstu takie jak ‘Word’ lub “Write’ nie są profesjonalnymi narzędziami składania (łamania) tekstu. Nie można od tych narzędzi wymagać efektów dostępnych w drogich, ale też trudniejszych w obsłudze narzędziach profesjonalnych. Trzeba też pamiętać, że ‘wordy’ mogą mieć niekompletne słowniki. Każdy program posiada wbudowaną POMOC i można z niej skorzystać podczas pracy z dokumentami.